\_sh v3.0 400 Rotokas Text \id Matevu \spkr Caleb \src LSRPAC19JUN0301 28:44 - 36:25 \ref 1 \t Oire eraopie-pa siposipoa vao oa purapaavoi. \m oire erao -pie -pa siposipo -a vao oa pura -pa -a -voi \g okay two -CAUS -DERIV story -SG.N DEM.PROX.3.SG.N RPRO.3.SG.N make -PROG -1.SG.B -PRES.B \p EXCL NUM -SUFF.V.1 -SUFF.N.1 N.N -SUFF.N.2 DEM RPRO V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Orait, em numba tu stori mi laik wokim. \fe Okay, this is the second story I want to tell. \ref 2 \t Oavaovu iava oisoa toupaive \m oavao -vu iava oisoa tou -pa -i -ve \g family -ALT ABL always be -PROG -3.PL.B -SUB \p N.F -SUFF.N.5 POST ADV.TEMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 \fp Long wanpela pamili i bin save i stap. \fe It's about a family that existed. \ref 3 \t oavukareivuia va aitereia oisoa tavaururirei tapo oiso toupasi. \m o- avuka -rei -vu -ia va aiterei -ia oisoa tavauru -rirei tapo oisio tou -pa -si \g SPEC- age -DL.CL -ALT -LOC PPRO.3.SG.N PPRO.3.DL.M -LOC always teenage.girl -DL.F also like be -PROG -3.DL.M \p PRE.N- V.A -SUFF.CL.1 -SUFF.N.5 -ENC.N.6 PPRO PPRO -ENC.N.6 ADV.TEMP N.F -SUFF.N.2 POST COMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Long tupela marit ol i bin save stap wantaim tupela yangpela pikinini meri. \fe A couple with two young girls. \ref 3b \t Oviirirei. \m ovii -rirei \g child -DL.F \p N.HUM -SUFF.N.2 \fp Tupela pikinini meri. \fe Two daughters. \ref 4 \t Oire kovoaia opo kovo rera vokovoaroa eva. \m oire kovoa -ia opo kovo rera vo- kovo -aro -a eva \g okay garden -LOC taro garden PPRO.3.SG.M SING- garden -POSS -??? DEM.MED.SG.N \p EXCL N.N -ENC.N.6 N.HYBRID CLASS PPRO PRE- CLASS -SUFF.N.3 -SUFF.N.??? DEM \fp Orait, long dispela gaden bilong em. \ref 5 \t Voao vokovoaro opo kovo raga purapaive opo kovo raga purapaive \m voa -o vo- kovo -aro opo kovo raga pura -pa -i -ve opo kovo raga pura -pa -i -ve \g here -??? SING- garden -POSS taro garden only make -PROG -3.PL.B -SUB taro garden only make -PROG -3.PL.B -SUB \p LOC -SUFF.N.??? PRE- N.N -SUFF.N.3 N.HYBRID CLASS ADV V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 N.HYBRID CLASS ADV V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 \fp Dispela pamili em wok bilong ol long wokim gaden taro tasol. \fe This family, they just worked the taro garden. \ref 5b \t Viapau oiso oavuavuvai ari va raga opo. \m viapau oisio oavuavu -vai ari va raga opo \g NEG like something -INDEF but PPRO.3.SG.N only taro \p PART.NEG COMP N.??? -SUFF.N.6 PART.CONJ PPRO ADV N.HYBRID \fp Nogat narapela samting, tasol em taro tasol. \fe There wasn't anything else, just taro. \ref 6 \t Oire vosia vokovo sovaraia vokuiorei toupaive \m oire vosia vo- kovo siovara -ia vo- kuio -rei tou -pa -i -ve \g okay when SING- garden inside -LOC SING- round -DL.CL be -PROG -3.PL.B -SUB \p EXCL PART.CONJ PRE- N.N N.LOC -ENC.N.6 PRE- CLASS -SUFF.CL.1 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 \fp Orait, na insait long dispela gaden tupela taro i bin save i stap. \fe Okay, inside of this garden, there were two taro. \ref 7 \t Virapie kuioreivi oarea oisoa vaisipaive oiso Vatevu ora Siraveru \m virapie kuio -rei -vi oarea oisoa vaisi -pa -i -ve oisio Vatevu ora Siraveru \g transfer round -DL.CL -DIM RPRO.3.DL.N always call -PROG -3.PL.B -SUB like name and name \p V.B CLASS -SUFF.CL.1 -SUFF.N.4 RPRO ADV.TEMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 COMP N.PN PART.CONJ N.PN \fp Dispela tupela taro hia ol i save kolim olsem 'vatevu' wantaim 'siraveru' \fe These two taro, they called them `vatevu' and `siraveru'. \ref 8 \t Evo kuiorei oarea paureva. \m evo kuio -rei oarea pau -re -va \g DEM.N round -DL.CL RPRO.3.DL.N build -3.SG.M.B -RP.B \p DEM CLASS -SUFF.CL.1 RPRO V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Dispela tupela taro em i bin planim. \fe These two taro that he planted. \ref 9 \t Oire oisoa toupaive \m oire oisoa tou -pa -i -ve \p EXCL ADV.TEMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 \g okay always be -PROG -3.PL.B -SUB \fp Orait, ol i bin save stap. \fe Okay, they were there. \ref 10 \t Uva riroepa voopo kovo sovaraia. \m uva riro -epa vo- opo kovo siovara -ia \g so grow.up -RP.A SING- taro garden inside -LOC \p PART V.A -SUFF.V.A.5 PRE- N.HYBRID CLASS N.LOC -ENC.N.6 \fp Na tupela taro i bin kamap bikpela insait long gaden taro. \fe They grew big inside of the taro garden. \ref 11 \t Uva ovokivuia vairei tavipasiva \m uva o- voki -vu -ia vairei tavi -pa -si -va \g so SPEC- day -ALT -LOC PPRO.2/3.DL.F tell -PROG -3.DL.M -RP.B \p PART PRE.N- N.N -SUFF.N.5 -ENC.N.6 PPRO V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 \fp Orait, na tupela i bin tokim tupela pikinini bilong tupela olsem, \fe Okay, one day the two of them talked to the two of them, \ref 12 \t Ae kovosia avapaere-iei opo kovoia kovosia avapaere-iei opo kovoia. \m ai kovo -sia ava -pa -ere -i -ei opo kovo -ia kovo -sia ava -pa -ere -i -ei opo kovo -ia \g hey work -DEP.PURP go -PROG -3.DL.F -EPEN -PRES.A taro garden -LOC work -DEP.PURP go -PROG -3.DL.F -EPEN -PRES.A taro garden -LOC \p EXCL V.B -SUFF.V.4 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 N.HYBRID CLASS -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.4 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 N.HYBRID CLASS -ENC.N.6 \fp Bai yutupela go wok long gaden taro, bai yutupela go wok long garden taro. \fe Hey, you two go work in the taro garden, you two go work in the taro garden. \ref 13 \t Oire avaere-iepa avaere-iepa avaere-iepa. \m oire ava -ere -i -epa ava -ere -i -epa ava -ere -i -epa \g okay go -3.DL.F -3.PL.B -RP.A go -3.DL.F -EPEN -RP.A go -3.DL.F -EPEN -RP.A \p EXCL V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Orait, tupela i bin go, tupela i bin go, tupela i bin go. \fe Okay, the two of them went, they went, they went. \ref 14 \t Oisoa oisipiepaere vokiara rutuia oisoa oisipiepaere vokiara rutuia kovopa? \m oisoa oisiopie -pa -ere voki -ara rutu -ia oisoa oisiopie -pa -ere voki -ara rutu -ia kovo -pa \g always pretend -PROG -3.DL.F day -PL.N very -LOC always pretend -PROG -3.DL.F day -PL.N very -LOC garden -BEN \p ADV.TEMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 N.N -SUFF.N.2 ADV -ENC.N.6 ADV.TEMP V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 N.N -SUFF.N.2 ADV -ENC.N.6 CLASS -ENC.N.6 \nt Not sure about the analysis of last word (kovopa). Is it really a noun? \fp Na tupela i bin save mekim olsem olgeta taim, [???] \fe The two of them always did this, they always did this for the garden/work. \ref 15 \t Vokiara rutuia kovopasia avapaere. \m voki -ara rutu -ia kovo -pa -sia ava -pa -ere \g day -PL.N very -LOC work -PROG -DEP.PURP go -PROG -3.DL.F \p N.N -SUFF.N.2 ADV -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.4 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Olgeta dei tupela i bin save go wok. \fe Every day the two of them went to work. \ref 16 \t Uva opo kuio tateereva. \m uva opo kuio tate -ere -va \g so taro round extract -3.DL.F -RP.B \p PART N.HYBRID CLASS V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 \fp Na tupela i bin kamautim wanpela taro. \fe And the two of them removed (dug up) a taro. \ref 17 \t Vokuiorei iava virapie kuiorei rera vareiaro oarea oisoa virapievira tokipareve rera. \m vo- kuio -rei iava virapie kuio -rei rera varei -aro oarea oisoa virapievira toki -pa -re -ve rera \g SING- round -DL.CL ABL transfer round -DL.CL PPRO.3.SG.M DEM.MED.DL.N -POSS RPRO.3.DL.N always transfered-like look.after -PROG -3.SG.M.B -SUB PPRO.3.SG.M \p PRE- CLASS -SUFF.CL.1 POST V.B CLASS -SUFF.CL.1 PPRO DEM -SUFF.N.3 RPRO ADV.TEMP ADV V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 PPRO \fp Long dispela tupela taro bilong em em i bin save lukautim narakain. \fe ??? \ref 18 \t Oire vosia vareiva kareere-iepa \m oire vosia varei -va kare -ere -i -epa \g okay if DEM.MED.DL.N -ABL return -3.DL.F -EPEN -RP \p EXCL PART.CONJ DEM -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Orait, na taim tupela i bin karim i go, \fe The two of them returned with these two (taro). \ref 19 \t Uva varei eveireva rera aiteto. \m uva varei evei -re -va rera aiteto \g so DEM.MED.DL.N recognize -3.SG.M -RP PPRO.3.SG.M father \p CONJ DEM V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 PPRO N.M \fp Olsem na papa bilong em i bin luksave long tupela taro. \fe The father recognized the two of them. \ref 20 \t Ae vaireio apeisi oiso ragavira kekepai vokuioia? \m ai vairei -o apeisi oisio ragavira keke -pa -ei vo- kuio -ia \g hey PPRO.2/3.DL.F -??? how like just look -PROG -PRES SING- round -LOC \p EXCL PPRO -SUFF.N.??? INTER COMP ADV V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.5 PRE- CLASS -ENC.N.6 \fp Eh, olsem wanem na dispela tupela taro i luk olsem? \fe Hey, why do these two taro look this way? \ref 21 \t Oiso osia vokuiorei-o oarea iava vei tavipaaveira \m oisio osia vo- kuio -rei -o oarea iava vei tavi -pa -a -veira \g like as SING- round -CL.DL -??? RPRO.3.DL.N ABL PPRO.2.DL tell -PROG -3.PL -ANIM.HAB \p COMP PART.CONJ PRE- CLASS -SUFF.CL.1 -SUFF.N.??? RPRO POST PPRO V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.5 \nt Need to double-check this `kuioreo'... \fp Em olsem dispela tupela taro mi bin save tokim yutupela long em. \fe ??? \ref 22 \t aure evoa vaireire reopasiepa \m aure evoa vairei -re reo -pa -si -epa vuri -a pura -ere -voi rutu \g Yes DEIC.MED PPRO.2/3.DL.F -ALL talk -PROG -3.DL.M -RP bad -N.SG make -3.DL.F -PRES very \p EXCL LOC PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.N.2 V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 ADV \fe Yes, the two of them told them, \fp ??? \ref 22b \t vuria puraerevoi rutu. \m vuri -a pura -ere -voi rutu \g wrong -SG.N make -3.DL.F -PRES.B very \p N.N -SUFF.N.2 V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 ADV \fe the two of you did very bad. \fp ??? \ref 23 \t Uva opoa tateerevoi virapie kuio rutu vaoia \m uva opo -a tate -ere -voi virapie kuio rutu vao -ia \g so taro -SG.N extract -3.DL.F -PRES.B transfer round very DEM.PROX.3.SG.N -LOC \p PART N.HYBRID -SUFF.N.2 V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 V.B CLASS ADV DEM -ENC.N.6 \cmt Not sure if the last word is properly analyzed (check transcription). \fp Na yutupela i kamautim dispela taro em i narakain tru. \fe The two of them took out this taro that was truly different. \ref 24 \t Oire vaireire kasipusiepa vaiterei rutu \m oire vairei -re kasipu -si -epa vaiterei rutu \g okay PPRO.2/3.DL.F -ALL angry -3.DL.M -RP.A PPRO.2.DL.M very \p EXCL PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 PPRO ADV \fp Orait, tupela wantaim i bin krosim tupela. \fe Okay, the two of them (the parents) were really angry with the two of them (the children). \ref 25a \t Uva ritupaoro uusisia koataere-iepa \m uva ritu -pa -oro uusi -sia koata -ere -i -epa \g so ashamed -PROG -DEP.SIM sleep -DEP.PURP enter -3.DL.F -EPEN -RP.A \p PART V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.4 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Olsem na tupela i bin kros na tupela i bin go insait \fe So two of them went inside to sleep in shame. \ref 25b \t viapau aioereva \m viapau aio -ere -va \g NEG eat -3.DL.F -RP.B \p PART.NEG V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 \fe The two of them didn't eat. \fp taim ol i no kaikai. \ref 26 \t Ari uusiragasia koataere-iepa. \m ari uusi -raga -sia koata -ere -i -epa \g but sleep -only -DEP.PURP enter -3.DL.F -3.PL.B -RP.A \p PART.CONJ V.A -SUFF.V.1 -SUFF.V.4 V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.A.5 \fp Em tupela i bin go insait na slip nating. \fe But the two of them went inside and just slept. \ref 27 \t Orareopaere-iepa \m ora- reo -pa -ere -i -epa \g RR- talk -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A \p PRE- V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Na tupela i bin toktok, \fe The two of them talked, \ref 28 \t Apeisi ragavira piepavevoi? \m apeisi ragavira pie -pa -ve -voi \g how only do -PROG -1.DL -PRES.B \p INTER ADV V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 \fp Bai mitupela i mekim wanem? \fe What will we do? \ref 29 \t Ee raga avapaveiei \m ee raga ava -pa -ve -i -ei \g hey only go -PROG -1.DL -EPEN -PRES.A \p EXCL ADV V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Bai mitupela i go? \fe Should the two of us go? \cmt The exclamative is transcribed as in the original. \ref 30 \t Avapaveiei rara ritupaoro. \m ava -pa -ve -i -ei rara ritu -pa -oro \g go -PROG -1.DL -EPEN -PRES.A later disgusted -PROG -DEP.SIM \p V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 PART.CONJ V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Bai mitupela i kros na i go. \fe We're embarassed and we'll go. \ref 31 \t Oire uusierepa uusierepa uusierepa \m oire uusi -ere -epa uusi -ere -epa uusi -ere -epa \g okay sleep -3.DL.F -RP.A sleep -3.DL.F -RP.A sleep -3.DL.F -RP.A \p EXCL V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 \fp Orait, tupela i bin slip, tupela i bin slip, tupela i bin slip. \fe The two of them slept, the two of them slept, the two of them slept. \ref 32 \t Uva voari rutu vokipakou rutu toreere-iepa \m uva voari rutu vokipakou rutu tore -ere -i -epa \g so before very morning very stand -3.DL.F -EPEN -RP.A \p PART TIME/LOC ADV TIME ADV V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Olsem na long moning tru tupela i bin kirap. \fe In the early morning the two of them got up. \ref 33 \t Oravasikeere-iei \m oravasike -ere -i -ei \g leave -3.DL.F -EPEN -PRES.A \p V.A.REFL -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin kirap i go. \fe The two of them left. \ref 34 \t Vasikeere-iei vokapaoro. \m vasike -ere -i -ei voka -pa -oro \g leave -3.DL.F -EPEN -PRES.A walk -PROG -DEP.SIM \p V.B -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Tupela i bin kirap i go wokabaut. \fe The two of them left on foot. \ref 35 \t Ava-ere-iei, \m ava -ere -i -ei \g go -3.DL.F -EPEN -PRES.A \p V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go, \fe The two of them went, \ref 35b \t ava-ere-iei \m ava -ere -i -ei \g go -3.DL.F -EPEN -PRES.A \p V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp tupela i bin go \fe the two of them went. \ref 36 \t Ae aite vaio vegeire reopasie opo kuioreipa Vatevu kuiorei ora Siraveru kuio. \m ai aite vaio vegei -re reo -pa -si -e opo kuio -rei -pa Vatevu kuio -rei ora Siraveru kuio \g hey father DL.ANIM PPRO.1.DL.EXCL -ALL talk -PROG -3.DL.M -IP.A taro round -DL.CL -BEN name round -DL.CL and taro round \p EXCL N.M FFP PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -SUFF.V.A.5 N.HYBRID CLASS -SUFF.CL.1 -ENC.N.6 N.PN CLASS -SUFF.CL.1 PART.CONJ N.F CLASS \fp Ae, tupela papa i krosim mitupela long tupela taro, Vatevu wantaim Siraveru. \fe Hey, our parents talked to the two of us about the two taro, Vatevu and Siraveru. \ref 37 \t Oire iriavu koovava iriaia kovopaoro vokapaereva raivaro. \m oire iria -vu koova -va iria -ia kovo -pa -oro voka -pa -ere -va raiva -ro \g okay RPRO.3.SG.F -ALT song -SG.F RPRO.3.SG.F -LOC work -PROG -DEP.SIM walk -PROG -3.DL.F -RP.B road -PL.CL \p EXCL RPRO -SUFF.N.5 N.F -SUFF.N.2 RPRO -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 N.N -SUFF.CL.1 \fp Orait, wanpela singsing tupela i bin singim taim tupela i wakabaut i go long rot. \fe Okay, this song they sang as they walked on the road. \ref 38 \t Iriaia oisoa koovapaave voari tuariri vosiposipo purapaoro. \m iria -ia oisoa koova -pa -a -ve voari tuariri vo- siposipo pura -pa -oro \g RPRO.3.SG.F -LOC always sing -PROG -3.PL.A -SUB before before SING- story say -PROG -DEP.SIM \p RPRO -ENC.N.6 ADV.TEMP V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.5 TIME/LOC TIME PRE- N.N V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Dispela singsing em ol i bin save singim bipo taim ol i wokim dispela stori. \fe They always sang this long ago telling this story. \ref 39 \t Uva oiraia koovapaere-iepa oiso ragavira \m uva oira -ia koova -pa -ere -i -epa oisio ragavira \g so PPRO.3.SG.F -LOC sing -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A like just \p PART PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 COMP ADV \fp Na tupela i bin singim dispela singsing olsem, \fe So the two of them sang this song just like this, \ref 40 \t - \m - \g - \p - \cmt Vatevu are vatevu vatevua siraveru sakara veru paiuei paiuei vo iaro va. \fp SING-SING \fe SONG \ref 41 \t Oire avapaere-iepa avapaere-iepa orasiraopie-paoro. \m oire ava -pa -ere -i -epa ava -pa -ere -i -epa ora- sirao -pie -pa -oro \g okay go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A RR- pity -CAUS -PROG -DEP.SIM \p EXCL V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 PRE- V.A -SUFF.V.1 -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Orait, tupela i bin go, tupela i bin go, na mekim sori tupela yet. \fe The two of them went, feeling sorry for themselves. \ref 42 \t Gaupaoro avapaere-iepa voraivaro \m gau -pa -oro ava -pa -ere -i -epa vo- raiva -ro \g cry -PROG -DEP.SIM go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A SING- road -PL.CL \p V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 PRE- N.N -SUFF.CL.1 \fp Tupela i bin krai i go long rot. \fe The two of them went crying along the road. \ref 43 \t Osa vairei voreragapaoro uutu-paroepa. \m osia vairei vore -raga -pa -oro uutu -pa -ro -epa \g as PPRO.2/3.DL.F return -only -PROG -DEP.SIM follow -PROG -3.SG.M.A -RP.A \p PART.CONJ PPRO V.A -SUFF.V.1 -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 \fp Olsem na em i bin tait long pasim tupela. \fe He was tired following them. \ref 44 \t Vairei voreragapaoro uutuparoepa osia viapau-a rutu. \m vairei vore -raga -pa -oro uutu -pa -ro -epa osia viapau -a rutu \g PPRO.2/3.DL.F return -only -PROG -DEP.SIM follow -PROG -3.SG.M.A -RP.A as NEG -??? very \p PPRO V.A -SUFF.V.1 -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 PART.CONJ PART.NEG -SUFF.N.??? ADV \fp Em i bin tait long pasim tupela tasol nogat tru. \fe He was tired of following the two of them. \ref 45 \t Uva vairei vuripiesiva rutu voavukarei vaireire kasipupaoro \m uva vairei vuripie -si -va rutu vo- avuka -rei vairei -re kasipu -pa -oro \g so PPRO.2/3.DL.F ruin -3.DL.M -RP.B very SING- age -DL.CL PPRO.2/3.DL.F -ALL angry -PROG -DEP.SIM \p PART PPRO V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 ADV PRE- V.A -SUFF.CL.1 PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 \fp Na tupela i bin bagarapim tupela taim tupela i krosim ol. \fe The two of them harmed the two of them when they got angry. \ref 46 \t Avapa-ere-iepa avapa-ere-iepa avakavare tarapaoro avapa-ere-iepa \m ava -pa -ere -i -epa ava -pa -ere -i -epa avakava -re tara -pa -oro ava -pa -ere -i -epa \g go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A ocean -ALL seek -PROG -DEP.SIM go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A \p V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 N.F -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go, tupela i bin go, tupela i bin go bilong painim solwara. \fe The two of them went, they went to the ocean. \ref 47 \t Avakavare tarapaoro avapaere-iepa. \m avakava -re tara -pa -oro ava -pa -ere -i -epa \g ocean -ALL seek -PROG -DEP.SIM go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A \p N.F -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go bilong painim solwara. \fe The two of them went to find the ocean. \ref 48 \t Oiraia koovapaoro ra uvavivu ita oira kaepiere ita \m oira -ia koova -pa -oro ra uva -vi -vu ita oira kaepie -re ita \g PPRO.3.SG.F -LOC sing -PROG -DEP.SIM COMP so -DIM -ALT again PPRO.3.SG.F raise -3.SG.M.B again \p PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 COMP PART -SUFF.N.4 -SUFF.N.5 ADV.TEMP PPRO V.B -SUFF.V.B.3 ADV.TEMP \fp Tupela i bin singsing na go wanem hap tupela i kamap bai tupela singim gen. \fe The two of them sang and wherever they went, they two sang again. \ref 49 \t - \m - \g - \p - \fe SONG \fp SING-SING \ref 50a \t Avapaere-iepa avapaere-iepa \m ava -pa -ere -i -epa ava -pa -ere -i -epa \g go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A go -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A \p V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go, \fe The two of them went, the two of them went. \ref 50b \t pukuiia tuguraere-iepa \m pukui -ia tugura -ere -i -epa \g hill -LOC arrive -3.DL.F -EPEN -RP.A \p N.N -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go kamap antap long maunten. \fe The two arrived on the hill. \ref 50c \t atoia vuraereva \m atoi vura -ere -va \g village look.at -3.DL.F -RP.B \p N.N V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 \fe They looked at the village. \fp Na tupela lukluk i go bek long ples. \ref 51 \t Atoia vuraoro avauereva voa. \m ato -ia vura -oro avau -ere -va voa \g harvest -LOC look.at -DEP.SIM say.goodbye -3.DL.F -RP.B here \p V.B -ENC.N.6 V.B -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.5 LOC \fp Tupela i bin lukluk i go bek long ples na tok gutbai. \fe The two of them looked at their village and said good-bye. \ref 52 \t Oraputepieere-iepa. \m ora- putepie -ere -i -epa \g RR- overtake -3.DL.F -3.PL.B -RP.A \p PRE- V.B -SUFF.V.3 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.A.5 \fp Na tupela bin kalap i go long hapsait. \fe The two of them went over (the mountain). \ref 53 \t Avaere-iepa, avaere-iepa, avaere-iepa, avaere-iepa \m ava -ere -i -epa ava -ere -i -epa ava -ere -i -epa ava -ere -i -epa \g go -3.DL.F -EPEN -RP.A go -3.DL.F -EPEN -RP.A go -3.DL.F -EPEN -RP.A go -3.DL.F -EPEN -RP.A \p V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go, tupela i bin go, tupela i bin go, tupela i bin go. \fe The two of them went, they went, they went, and they went. \ref 54 \t Koovaere-iepa ita. \m koova -ere -i -epa ita \g sing -3.DL.F -EPEN -RP.A again \p V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 ADV.TEMP \fp Tupela i bin singsing gen. \fe The two of them sang again. \ref 55 \t SONG \m \g \p \fp SING-SING \ref 56 \t Oire pouereviropa voavakavaia. \m oire pou -ere -viro -epa vo- avaka -va -ia \g okay arrive -3.DL.F -COMPL -RP.A SING- ocean -SG.F -LOC \p EXCL V.A -SUFF.V.3 -SUFF.V.4 -SUFF.V.A.5 PRE- N.F -SUFF.N.2 -ENC.N.6 \fp Orait, tupela i bin kamap long solwara. \fe Okay, the two of them came to the ocean. \ref 57 \t Oire oavuva oa vaisipaiveira oiso okaotova. \m oire oavu -va oa vaisi -pa -i -veira oisio okaoto -va \g okay another -SG.F RPRO.3.SG.N call -PROG -3.PL.B -HAB.ANIM like talis -SG.F \p EXCL ??? -SUFF.N.2 RPRO V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 COMP N.F -SUFF.N.2 \cmt Double-check recording (transcription of second word). \fp Orait, wanpela diwai ol i save kalim olsem `talisa'. \fe One tree, they call `okaoto'. \ref 58 \t Opoukaia ereereere-iepa. \m o- pouka -ia ereere -ere -i -epa \g SPEC- lean -LOC walk.across -3.DL.F -EPEN -RP.A \p PRE.N- V.A -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin kalap. \fe The two of them walked up on the leaning (tree). \ref 59 \t Ava-ere-iepa voa pau-pa-ere-iepa voa paupaoro koovapaere-iepa. \m ava -ere -i -epa voa pau -pa -ere -i -epa voa pau -pa -oro koova -pa -ere -i -epa \g go -3.DL.F -EPEN -RP.A here sit -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A here sit -PROG -DEP.SIM sing -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A \p V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 LOC V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 LOC V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin go na tupela i bin sindaun. Tupela i bin sindaun na singsing. \fe The two of them went, they sat down, and they sang. \ref 60 \t - \m - \g - \p - \fp SING-SING \fe SONG \ref 61 \t Paupaere-iepa tue-paoro osia riro-to siaka urioroepa urioroepa. \m pau -pa -ere -i -epa tue -pa -oro osia riro -to siaka urio -ro -epa urio -ro -epa \g sit -PROG -3.DL.F -EPEN -RP.A wait -PROG -DEP.SIM as big -SG.M shark come -3.SG.M.A -RP.A come -3.SG.M.A -RP.A \p V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 V.??? -SUFF.V.2 -SUFF.V.3 PART.CONJ ADJ -SUFF.N.2 N.??? V.A -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 V.A -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 \fp Tupela i bin sindaun na wait taim wanpela bikpela sak i bin kam. \fe The two of them sat down and waited when one big shark came. \ref 62 \t Oire okaotova reroaro viripareva \m oire okaoto -va reroaro viri -pa -re -va \g okay talis -SG.F underneath twist -PROG -3.SG.M.B -RP.B \p EXCL N.F -SUFF.N.2 LOC V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Orait, na em i bin raun undanit long talisa. \fe Okay, he circled under the tree. \ref 63 \t Viripareva \m viri -pa -re -va \g twist -PROG -3.SG.M.B -RP.B \p V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Em i bin raun \fe He went around \ref 63b \t vairei gesireva. \m vairei gesi -re -va \g PPRO.2/3.DL.F smell -3.SG.M.B -RP.B \p PPRO V.A -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp taim em i smelim tupela. \fe and smelled them. \ref 64 \t Viripareva. \m viri -pa -re -va \g twist -PROG -3.SG.M.B -RP.B \p V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Em i raun. \fe He went around. \ref 65 \t Oire avaiopava isiva oari tavipaeva kikoopava. \m oire avaio -pa -va isiva oari tavi -pa -e -va kikoo -pa -va \g okay first-born -DERIV -SG.F turn.back.on DEM.DIST.SG.F tell -PROG -3.SG.F.B -RP.B second-born -DERIV -SG.F \p EXCL N.HUM -SUFF.N.1 -SUFF.N.2 V.A DEM V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 N.HUM -SUFF.N.1 -SUFF.N.2 \cmt Double-check recording (transcription of third word). \fp Orait, bikpela sista bilong em i bin tokim liklik sista bilong em. \fe Okay, the big sister told the little sister. \ref 66 \t Oraviki rovopauei vii. \m oraviki rovo -pa -u -ei vii \g jump start -PROG -2.SG.A -PRES.A PPRO.2.SG \p V.A.REFL V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 PPRO \fp Bai yu kalap pastaim. \fe You jump off first. \ref 67 \t Oire ovoiopavira koovaere-iepa oiraia koovaere-iepa. \m oire ovoio -pa -vira koova -ere -i -epa oira -ia koova -ere -i -epa \g okay be.last -DERIV -ADV sing -3.DL.F -EPEN -RP.A PPRO.3.SG.F -LOC sing -3.DL.F -EPEN -RP.A \p EXCL V.A -SUFF.N.1 -SUFF V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 PPRO -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \fp Orait, na laspela taim tupela i bin singim dispela singsing. \fe Okay, for the last time the two of them sang this song. \ref 68 \t Voa oravikiopa osa siaka ira oira kopareva osa revasiva iria vorevira kaeoviropa okaotova iare guruvaro iare. \m voa oraviki -o -epa osia siaka ira oira kopa -re -va osia revasiva iria vorevira kae -o -viro -epa okaoto -va iare guruva -ro iare \g here jump -3.SG.F.A -RP.A as shark RPRO.3.SG.M PPRO.3.SG.F swallow -3.SG.M.B -RP.B as blood RPRO.3.SG.F backward carry -3.SG.F.A -COMPL -RP.A talis -SG.F towards leaf -PL.CL towards \p LOC V.A.REFL -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 PART.CONJ N.??? RPRO PPRO V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 PART.CONJ N.F RPRO ADV V.B -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.4 -SUFF.V.A.5 N.F -SUFF.N.2 PREP N.N -SUFF.CL.1 POST \fp Long hap em i bin kalap na sak i bin daunim em taim blut i bin kalap i go antap long lip bilong talisa. \fe Here the two of them lept as the shark eats her while her blood goes goes back onto the leaves of the tree. \ref 69 \t Oire oira aiorevoi, oira aiorevoi. \m oire oira aio -re -voi oira aio -re -voi \g okay PPRO.3.SG.F eat -3.SG.M.B -PRES.B PPRO.3.SG.F eat -3.SG.M.B -PRES.B \p EXCL PPRO V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 PPRO V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Orait, em i kaikai em, em i kaikai em. \fe Okay, he ate her, he ate her. \ref 70 \t Oo avaiopava iria toupaeva. \m oo avaio -pa -va iria tou -pa -e -va \g DEM.PROX.SG.F first-born -DERIV -SG.F RPRO.3.SG.F be -PROG -3.SG.F.B -RP.B \p DEM N.HUM -SUFF.N.1 -SUFF.N.2 RPRO V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Dispela laspela i bin stap. \fe This last one remained. \ref 71 \t Vosia oira opesireva uva viripareva voari. \m vosia oira opesi -re -va uva viri -pa -re -va voari \g when PPRO.3.SG.F finish -3.SG.M.B -RP.B so twist -PROG -3.SG.M.B -RP.B before \p PART.CONJ PPRO V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 PART V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 TIME/LOC \fp Taim em i pinis kaikai em na em i bin wok long raun. \fe When he finished her, he twisted around again. \ref 72 \t Uva tarai-opa oisio opesioe oravikioi. \m uva tarai -o -epa oisio opesi -o -e oraviki -o -ei \g so understand -3.SG.F.A -RP.A like finish -3.SG.F.A -IP.A jump -3.SG.F.A -PRES.A \p PART V.A -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 COMP V.A -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 V.A.REFL -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 \fp Na em i bin save olsem em i pinisim susa bilong em na em i bin kalap. \fe She knew that she finished off her sister and jumped. \ref 73 \t Oire eira ita revasiaro voarire okaoto guruva iare kaeoviroi. \m oire eira ita revasi -aro voari -re okaoto guruva iare kae -o -viro -ei \g okay DEM.MED.SG.F again bleed -POSS before -ALL talis leaf towards carry -3.SG.F.A -COMPL -PRES.A \p EXCL DEM ADV.TEMP V.A -SUFF.N.3 TIME/LOC -ENC.N.6 N.F N.N POST V.B -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.4 -SUFF.V.A.5 \fp Orait, blut bilong dispela narapela meri em i go antap gen long lip bilong talisa. \fe Okay, the blood of this girl was carried back on top of the leaf of the tree again. \ref 74 \t Oire oisio oisoa va aue-paive. \m oire oisio oisoa va aue -pa -i -ve \g okay like always PPRO.3.SG.N ignore -PROG -3.PL.B -SUB \p EXCL COMP ADV.TEMP PPRO V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.5 \fp Orait, na ol i bin save tingting olsem, \fe Okay, so they would always think this way. \ref 75 \t Va eva siposipoa opesiaro. \m va eva siposipo -a opesi -aro \g PPRO.3.SG.N DEM.MED.SG.N story -SG.N end -POSS \p PPRO DEM N.N -SUFF.N.2 N.N -SUFF.N.3 \fp Em i pinis bilong stori. \fe That's the end of the story. \ref 76 \t Oire voava reoparai aue iava okaoto-ai oiso osa purapave evairei revasiaroa evairei okaotoaia votoere-iepa. \m oire voa -va reo -pa -ra -ei aue iava okaoto -a -i oisio osia pura -pa -ve evairei revasi -aro -a evairei okaoto -a -ia voto -ere -i -epa \g okay here -ABL talk -PROG -1.SG.A -PRES.A CONN ABL talis -??? -ABS like as make -PROG -SUB DEM.MED.DL.F bleed -POSS -N DEM.MED.DL.F talis -SG.N -LOC stuck -3.DL.F -EPEN -RP.A \p EXCL LOC -ENC.N.6 V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.3 -SUFF.V.A.5 CONN POST N.F -SUFF.N.??? -SUFF.N.??? COMP PART.CONJ V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.5 DEM V.I -SUFF.N -SUFF.N DEM N.F -SUFF.N.2 -ENC.N.V.A -SUFF.V.3 -INFIX -SUFF.V.A.5 \cmt Need to double-check--especially , which was originally transcribed as . \fp Orait, mi laik toktok long talisa em olsem blut bilong tupela meri i bin pas long ol lip. \fe Okay, I'll talk about the talisa ???. \ref 77 \t Oire vosia okaoto kekepari osia vevepai revasivira. \m oire vosia okaoto keke -pa -ri osia veve -pa -ei revasivira \g okay if talis look.at -PROG -2.SG.B as ripe -PROG -PRES.A bloody \p EXCL PART.CONJ N.F V.B -SUFF.V.2 -SUFF.V.B.3 PART.CONJ V.A -SUFF.V.2 -SUFF.V.A.5 ADV \fp Orait, sapos yu lukim talisa taim lip bilong em i red, em blut bilong tupela meri. \fe Okay, if you look at this tree as it ripens and turns red, it's the blood of two women. \ref 78 \t Oire eisivira raga osia opesiei. \m oire eisi -vira raga osia opesi -ei \g okay like.this -ADV only as finish -PRES.A \p EXCL PART.MNR -SUFF ADV PART.CONJ V.A -SUFF.V.A.5 \fp Orait, em i pinis olsem. \fe That's how it ends. \ref 79 \t Osia vosiposipo reo puraavoi \m osia vo- siposipo reo pura -a -voi \g as SING- story talk make -1.SG.B -PRES.B \p PART.CONJ PRE- N.N V.A V.B -SUFF.V.B.3 -SUFF.V.B.5 \fp Olsem mi wokim dispela tupela stori. \fe As I work this story, \ref 80 \t Ragai Caleb Karuru. \m ragai Caleb Karuru \g PPRO.1.SG name \p PPRO N.PN \fp Mi, Caleb Karuru. \fe I'm Caleb Karuru.