Line 1
| ali mikele ibatik ta chamu` xchu`uk yajnil |
| ali mikel -e i -0 -bat-ik ta chamu` x -chi`uk y -ajnil |
| uh Miguel-CL CP-3A-go -PL PREP Chamula ASP-with 3E-wife |
Line 2
| ali yajnile ba xchon vaj ali mikele ba sman tal svob |
| ali y -ajnil-e ba x -s -chon vaj ali mikel -e ba s -man tal s -vob |
| ART 3E-wife -CL go(AUX) ASP-3E-sell tortilla ART Miguel-CL go(AUX) 3E-buy DIR(coming) 3E-music |
Line 3
| ik'otik ta chamu` un |
| i -0 -k'ot -ik ta chamu` un |
| CP-3A-arrive-PL PREP Chamula PT |
Line 4
| ik'ot ssa` xchotlebik ti bu xu` xchon vaj ti |
| i -0 -k'ot s -sa` x -chotleb-ik ti bu x -0 -yu` x -s -chon vaj ti |
| CP-3A-arrive 3E-search ASP-seat -PL ART(remote) where ASP-3A-be_able ASP-3E-sell tortilla ART(remote) |
Line 5
| yajnil mikel une |
| y -ajnil mikel un-e |
| 3E-wife Miguel PT-CL |
Line 6
| bu chak'an chachoti |
| bu ch -a -k'an ch -a -choti |
| where ICP-2E-want ICP-2A-sit_down |
Line 7
| xut yajnil ti mikel une |
| x -y -ut y -ajnil ti mikel un-e |
| ASP-3E-tell/scold 3E-wife ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 8
| le` chichoti yo`o yan antzetike |
| le` ch -i -choti yo`o yan antz -etik-e |
| there ICP-1A-sit_down in_order_that other woman-PL -CL |
Line 9
| xi li yajnil mikel une |
| xi li y -ajnil mikel un-e |
| say ART 3E-wife Miguel PT-CL |
Line 10
| bweno batik che`e xi li mikel une |
| bweno bat-tik che`e xi li mikel un-e |
| good go -PL then say ART Miguel PT-CL |
Line 11
| ibatik xchu`uk li yajnil une |
| i -0 -bat-ik x -chi`uk li y -ajnil un-e |
| CP-3A-go -PL ASP-with ART 3E-wife PT-CL |
Line 12
| ba skomes ti yo`o yan antzetik chchon vaje |
| ba s -komes ti yo`o yan antz -etik ch -s -chon vaj -e |
| go(AUX) 3E-leave ART(remote) in_order_that other woman-PL ICP-3E-sell tortilla-CL |
Line 13
| bweno li`uk chono lavot une |
| bweno li` -uk chon-o l -av-ot un-e |
| good here/this-IRREAL sell-IMP ART-2E-tortilla PT-CL |
Line 14
| yu`un chba jk'el mi o chtal ti ulo` yajval vobe |
| y -u`un ch -ba j -k'el mi oy ch -0 -tal ti ulo` y -ajval vob -e |
| 3E-agency ICP-go(AUX) 1E-look Q/or exist ICP-3A-come ART(remote) visitor 3E-lord music-CL |
Line 15
| xut yajnil ti mikel une |
| x -y -ut y -ajnil ti mikel un-e |
| ASP-3E-tell 3E-wife ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 16
| te ta jchon |
| te ta j -chon |
| there ICP 1E-sell |
Line 17
| ba k'elo kik mi o chtal |
| ba k'el-o kik mi oy ch -0 -tal |
| go(AUX) look-IMP perhaps Q/or exist ICP-3A-come |
Line 18
| xi li yajnil ti mikel une |
| xi li y -ajnil ti mikel un-e |
| say ART 3E-wife ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 19
| ibat sk'el mi oy chtal yajval svob ti mikel une |
| i -0 -bat s -k'el mi oy ch -0 -tal y -ajval s -vob ti mikel un-e |
| CP-3A-go 3E-look Q/or exist ICP-3A-come 3E-lord 3E-music ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 20
| ital ti yajval svob une |
| i -0 -tal ti y -ajval s -vob un-e |
| CP-3A-come ART(remote) 3E-lord 3E-music PT-CL |
Line 21
| yich'oj tal vobetik ti ulo` une |
| y -ich' -oj tal vob -etik ti ulo` un-e |
| 3E-receive-PF DIR(coming) music-PL ART(remote) visitor PT-CL |
Line 22
| ba sjak' k'u cha`al stojol ti mikel une |
| ba s -jak' k'u cha`al s -tojol ti mikel un-e |
| go(AUX) 3E-ask what way 3E-payment ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 23
| mi latal xa ulo` xi ti mikel une |
| mi l -a -tal xa ulo` xi ti mikel un-e |
| Q/or CP-2A-come already visitor say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 24
| lital xa ulo` |
| l -i -tal xa ulo` |
| CP-1A-come already visitor |
Line 25
| mi nax lavul li vo`ote ulo` |
| mi nax l -a -vul li vo`ot-e ulo` |
| Q/or earlier_today CP-2A-arrive_here(dial.) ART you -CL visitor |
Line 26
| xi ti ulo` une |
| xi ti ulo` un-e |
| say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 27
| mo`oj jlikel to jyulel uk |
| mo`oj j -likel to j -yulel uk |
| no one-NC(moment) still 1E-arriving_here also |
Line 28
| mi ital ti jvobe xi ti mikel une |
| mi i -0 -tal ti j -vob -e xi ti mikel un-e |
| Q/or CP-3A-come ART(remote) 1E-music-CL say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 29
| ital ulo` |
| i -0 -tal ulo` |
| CP-3A-come visitor |
Line 30
| mi chak'elavi s`elan xi ti ulo` une |
| mi ch -a -k'el-av-il ch -0 -`elan xi ti ulo` un-e |
| Q/or ICP-2E-look-2E-see ICP-3A-be say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 31
| ta jk'el kik k'u x`elan xi ti mikel une |
| ta j -k'el kik k'u x -0 -`elan xi ti mikel un-e |
| ICP 1E-look perhaps what ASP-3A-be say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 32
| isk'el ixchap ti vob une |
| i -s -k'el i -s -chap ti vob un-e |
| CP-3E-look CP-3E-prepare ART(remote) music PT-CL |
Line 33
| ti k'alal ilaj sk'el ti vob une |
| ti k'alal i -0 -laj s -k'el ti vob un-e |
| ART(remote) when CP-3A-finish 3E-look ART(remote) music PT-CL |
Line 34
| isjak' k'u cha`al stojol un |
| i -s -jak' k'u cha`al s -tojol un |
| CP-3E-ask what way 3E-payment PT |
Line 35
| k'u cha`al chavak'bon ulo` |
| k'u cha`al ch -av-ak' -b -on ulo` |
| what way ICP-2E-give-BEN-1A visitor |
Line 36
| chopoltik no`ox chka`i une |
| chopol-tik no`ox ch -k -a`i un-e |
| bad -PL only ICP-1E-hear PT-CL |
Line 37
| mu xal lek son xi ti mikel une |
| mu x -y -al lek son xi ti mikel un-e |
| NEG ASP-3E-say good tune say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 38
| jna`tik mi xu` chava`i lajuneb xcha`vinik pexu |
| j -na` -tik mi x -0 -yu` ch -av-a`i lajun-eb x -cha`-vinik pexu |
| 1E-know-PL Q/or ASP-3A-be_able ICP-2E-hear ten -GC ASP-two -NC(twenty) peso |
Line 39
| xi ti ulo` une |
| xi ti ulo` un-e |
| say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 40
| kere k'u ma yu`un ti toj mas toyol stojol |
| kere k'u ma y -u`un ti toj mas toyol s -tojol |
| boy what desid_(Q) 3E-agency CONJ too_much more high 3E-payment |
Line 41
| chak'anbe une ulo` |
| ch -a -k'an-be un-e ulo` |
| ICP-2E-want-BEN PT-CL visitor |
Line 42
| pero ti mu xal lek son lavob une |
| pero ti mu x -y -al lek son l -a -vob un-e |
| but CONJ NEG ASP-3E-say good tune CP-2E-music PT-CL |
Line 43
| xi ti mikel une |
| xi ti mikel un-e |
| say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 44
| pero k'u xa onox s`elan chak'an |
| pero k'u xa onox ch -0 -`elan ch -a -k'an |
| but what already nonetheless ICP-3A-be ICP-2E-want |
Line 45
| ti lek jmeltzanoj tal li vob une xi ti ulo` une |
| ti lek j -meltzan -oj tal li vob un-e xi ti ulo` un-e |
| CONJ good 1E-fix,make-PF DIR(coming) ART music PT-CL say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 46
| pero muk' bu mas lek |
| pero muk' bu mas lek |
| but NEG where more good |
Line 47
| jutuk no`ox xtoy snuk' une |
| jutuk no`ox x -0 -toy s -nuk' un-e |
| a_bit only ASP-3A-raise 3E-neck PT-CL |
Line 48
| xi ti mikel une |
| xi ti mikel un-e |
| say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 49
| bweno te k'alal timi mu xak'ane ulo` |
| bweno te k'alal timi mu x -a -k'an-e ulo` |
| good there towards if NEG ASP-2E-want-CL visitor |
Line 50
| ba sa`o ta yan mi o bu xata mas lek |
| ba sa` -o ta yan mi oy bu x -a -ta mas lek |
| go(AUX) search-IMP PREP other Q/or exist where ASP-2E-find more good |
Line 51
| chtal yan yajval li jvobe xi ti ulo` une |
| ch -0 -tal yan y -ajval li j -vob -e xi ti ulo` un-e |
| ICP-3A-come other 3E-lord ART 1E-music-CL say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 52
| bweno mi chavak'bon ta jtob pexu che`e chkich' |
| bweno mi ch -av-ak' -b -on ta j -tob pexu che`e ch -k -ich' |
| good Q/or ICP-2E-give-BEN-1A PREP one-NC(twenty) peso then ICP-1E-receive |
Line 53
| timi mu xavak'e teuk chono ta yan |
| timi mu x -av-ak' -e te -uk chon-o ta yan |
| if NEG ASP-2E-give-CL there-IRREAL sell-IMP PREP other |
Line 54
| mi o much'u stoj taj lajuneb xcha`vinik chavale |
| mi oy much'u i -s -toj taj lajun-eb x -cha`-vinik ch -av-al -e |
| Q/or exist who CP-3E-pay_for that ten -GC ASP-two -NC(twenty) ICP-2E-say-CL |
Line 55
| li vo`one yu`un mu jtoj yech taj lajuneb |
| li vo`on-e y -u`un mu j -toj yech taj lajun-eb |
| ART I -CL 3E-agency NEG 1E-pay_for thus that ten -GC |
Line 56
| xcha`vinik chavale |
| x -cha`-vinik ch -av-al -e |
| ASP-two -NC(twenty) ICP-2E-say-CL |
Line 57
| ja` no`ox jtob chajtojbe timi xavak' yeche |
| ja` no`ox j -tob ch -a -j -toj -be timi x -av-ak' yech-e |
| ! only one-NC(twenty) ICP-2A-1E-pay_for-BEN if ASP-2E-give thus-CL |
Line 58
| xi ti mikel une |
| xi ti mikel un-e |
| say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 59
| mo`oj ulo` |
| mo`oj ulo` |
| no visitor |
Line 60
| teuk komeso timi mu xak'ane |
| te -uk komes-o timi mu x -a -k'an-e |
| there-IRREAL leave-IMP if NEG ASP-2E-want-CL |
Line 61
| ba sa`o ta yan mi o bu xata mas yaleme |
| ba sa` -o ta yan mi oy bu x -a -ta mas yal -em-e |
| go(AUX) search-IMP PREP other Q/or exist where ASP-2E-find more descend-PF-CL |
Line 62
| xi ti ulo` une kapem xa un |
| xi ti ulo` un-e kap -em xa un |
| say ART(remote) visitor PT-CL get_angry-PF already PT |
Line 63
| bweno li` ta jkomese |
| bweno li` ta j -komes-e |
| good here/this ICP 1E-leave-CL |
Line 64
| nopo mi xavak' yech taj ta jtobe |
| nop -o mi x -av-ak' yech taj ta j -tob -e |
| think-IMP Q/or ASP-2E-give thus that PREP 1E-NC(twenty)-CL |
Line 65
| tey xavalbon ta jlikel xi ti mikel une |
| tey x -av-al -b -on ta j -likel xi ti mikel un-e |
| there ASP-2E-say-BEN-1A PREP one-NC(moment) say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 66
| iskomes ti vob une |
| i -s -komes ti vob un-e |
| CP-3E-leave ART(remote) music PT-CL |
Line 67
| ibat un |
| i -0 -bat un |
| CP-3A-go PT |
Line 68
| ba yuch'ik yakil vo` xchu`uk yan yamiko un |
| ba y -uch' -ik yakil vo` x -chi`uk yan y -amiko un |
| go(AUX) 3E-drink-PL inebriating water ASP-with other 3E-friend PT |
Line 69
| ta mas tz'akal un ba xcha`k'opon ulo` ti mikel une |
| ta mas tz'akal un ba s -cha`-k'opon ulo` ti mikel un-e |
| PREP more afterwards PT go(AUX) 3E-two -speak_to visitor ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 70
| bweno mi o anop mi chavak'bon ta jtob lavob une ulo` |
| bweno mi oy a -nop mi ch -av-ak' -b -on ta j -tob l -a -vob un-e ulo` |
| good Q/or exist 2E-think Q/or ICP-2E-give-BEN-1A PREP one-NC(twenty) CP-2E-music PT-CL visitor |
Line 71
| yu`un chisut xa ta jna xi ti mikel une |
| y -u`un ch -i -sut xa ta j -na xi ti mikel un-e |
| 3E-agency ICP-1A-return already PREP 1E-house say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 72
| bweno timi chak'an chaman avobe ulo` chakak'be ta vo`ob xcha`vinik |
| bweno timi ch -a -k'an ch -a -man a -vob -e ulo` ch -a -k -ak' -be ta vo` -ob x -cha`-vinik |
| good if ICP-2E-want ICP-2E-buy 2E-music-CL visitor ICP-2A-1E-give-BEN PREP five-GC ASP-two -NC(twenty) |
Line 73
| yan ti ta jtobe mu xkak' xi ti ulo` une |
| yan ti ta j -tob -e mu x -k -ak' xi ti ulo` un-e |
| other CONJ PREP 1E-NC(twenty)-CL NEG ASP-1E-give say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 74
| bweno ta jtoj jtob xchi`uk chib che`e ulo` |
| bweno ta j -toj j -tob x -chi`uk chib che`e ulo` |
| good ICP 1E-pay_for one-NC(twenty) ASP-with two then visitor |
Line 75
| mi chavak'bon yech xi ti mikel une |
| mi ch -av-ak' -b -on yech xi ti mikel un-e |
| Q/or ICP-2E-give-BEN-1A thus say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 76
| bweno te k'alal ich'o che`e ulo` |
| bweno te k'alal ich' -o che`e ulo` |
| good there towards receive-IMP then visitor |
Line 77
| yu`un chisut xa ta jna ek |
| y -u`un ch -i -sut xa ta j -na ek |
| 3E-agency ICP-1A-return already PREP 1E-house also |
Line 78
| pero mi chavak'bon to jset'uk jvokaro pox un |
| pero mi ch -av-ak' -b -on to j -set' -uk j -vokaro pox un |
| but Q/or ICP-2E-give-BEN-1A still one-NC(pinch)-IRREAL 1E-mouthful liquor PT |
Line 79
| xi ti ulo` une |
| xi ti ulo` un-e |
| say ART(remote) visitor PT-CL |
Line 80
| bweno stak' chakak'be |
| bweno s -tak' ch -a -k -ak' -be |
| good 3E-answer ICP-2A-1E-give-BEN |
Line 81
| chba jsa` tal o`loluk litro xi ti mikel une |
| ch -ba j -sa` tal o`lol-uk litro xi ti mikel un-e |
| ICP-go(AUX) 1E-search DIR(coming) half -IRREAL liter say ART(remote) Miguel PT-CL |
Line 82
| iyuch'ik pox un |
| i -y -uch' -ik pox un |
| CP-3E-drink-PL liquor PT |
Line 83
| ilaj o un |
| i -0 -laj o un |
| CP-3A-finish REL PT |